Ескерткіштің түрі: Монументтік өнер құрылысы
Ескерткіштің мерзімі: 2020 жыл
Мәртебесі: Алдын ала тізімге енгізілген нысан
Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Бейбітшілік даңғылы мен Маресьев көшесінің қиылысы.
Тарихи мәлімет:
Семей ядролық сынақ полигоны — ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихындағы ең ауыр қасіреттердің бірімен байланысты тарихи кеңістік. Кеңес Одағы кезеңінде Қазақстан аумағында ядролық қаруларды сынау мақсатында арнайы полигон құрылып, 1949 жылдан бастап онда әуе, жерүсті және жерасты ядролық жарылыстары жүргізілді. Бұл сынақтар адам денсаулығына, табиғи ортаға және бірнеше ұрпақтың тағдырына ауыр зардап әкелді.
Семей полигонында 1949–1991 жылдар аралығында көптеген қазақстандықтар, соның ішінде ақтөбелік азаматтар да әскери борышын өтеді. Ашық деректер бойынша, осы жылдары 11 мыңнан астам ақтөбелік азамат Семей ядролық полигоны аумағында қызметтік міндет атқарған. Кейін олардың бір бөлігі денсаулығынан айырылып, радиациялық әсердің зардабын тартты.
Бұл ескерткіш-белгі сол азаматтардың тағдырына тағзым ету, ядролық сынақтардың адамзатқа тигізген зардабын ұмытпау және бейбіт өмірдің қадірін ұрпақ санасына сіңіру мақсатында орнатылған.
Ескерткіштің сипаттамасы:
Ескерткіш-белгі қара гранит тастан жасалып, киіз үй пішініндегі композициялық шешіммен орындалған. Киіз үй бейнесі қазақ халқының ұлттық дүниетанымын, туған жерге деген құрметін және бейбіт өмірге ұмтылысын білдіреді.
Ескерткіштің оң жағында бесбұрышты жұлдыз және «1949–1991» жылдары көрсетілген. Бұл мерзім Семей ядролық сынақ полигоны тарихындағы қасіретті кезеңді еске салады. Сол жағында: «СЕМЕЙ ЯДРОЛЫҚ СЫНАҚ ПОЛИГОНЫНДА ЗАРДАП ШЕККЕН АҚТӨБЕЛІК АРДАГЕРЛЕРГЕ ҚҰРМЕТ ПЕН ТАҒЗЫМ» деген жазу берілген.
Ескерткіштің табанымен есептегендегі жалпы биіктігі — 3,87 метр. Табанының өлшемі — 3,9 х 5,1 метр, биіктігі — 0,30 метр. Тұғырдың өлшемі — 0,47 х 0,30 метр, биіктігі — 0,80 метр.
Ескерткіштің дизайны мен архитектуралық шешімін Бақтыгерей Жапар жүзеге асырған. Құрылысына «Парыз» қоғамдық қоры қаржы бөлген.
Ескерткіштің ашылуы:
Семей ядролық сынақ полигонынан зардап шеккен ақтөбелік ардагерлерге арналған ескерткіш-белгі 2020 жылғы 17 қарашада Ақтөбе қаласында салтанатты түрде ашылды.
Ашылу рәсіміне облыстық және қалалық билік өкілдері, қоғамдық ұйым мүшелері, Семей ядролық сынақтарына қатысушы ардагерлер, олардың туған-туыстары және қала тұрғындары қатысты. Салтанатты шарада бұл нысанның ядролық сынақ зардабын көрген азаматтарды еске алатын, ардагерлер бас қосатын және жас ұрпаққа тарихи сабақ беретін орынға айналатыны атап өтілді.
Мәдени-тарихи маңызы:
Бұл ескерткіш-белгі ядролық сынақтардан зардап шеккен ақтөбелік ардагерлерге арналған құрмет белгісі ғана емес, сонымен қатар бейбітшілік, адамгершілік және тарихи жауапкершілік идеясын білдіретін маңызды мемориалдық нысан.
Киіз үй пішініндегі композиция ұлттық болмыс пен тарихи тағдырды байланыстырады. Қара гранит түсі қасіретті кезеңнің ауырлығын, ал ескерткіштің тұтас әрі жинақы шешімі халық жадындағы орныққан қайғы мен төзімділікті бейнелейді.
Бұл нысан қала тұрғындары мен қонақтарына ядролық сынақтардың салдарын, бейбіт өмірдің құндылығын және адамзат алдындағы жауапкершілікті еске салады. Ескерткіш жас ұрпаққа өткеннің сабағын ұмытпауға, соғыс пен ядролық қауіптің зардабын түсінуге және бейбітшілік мәдениетін құрметтеуге шақырады.
Неге бұл ескерткіш маңызды?
Бұл ескерткіш Ақтөбе өңірінің Семей полигоны тарихымен байланысын көрсетеді. Полигон аумағында қызмет еткен мыңдаған ақтөбеліктің тағдыры — ядролық сынақтардың тек бір өңірге ғана емес, бүкіл Қазақстан халқына ортақ қасірет болғанын дәлелдейді.
Ескерткіш-белгі радиациялық қауіп аймағында әскери міндетін атқарған азаматтардың батылдығын, төзімділігін және ел алдындағы борышына адалдығын ұлықтайды. Сонымен қатар ол Қазақстанның ядролық қарудан бас тарту және бейбітшілік саясатын таңдаудағы тарихи шешімінің маңызын еске салады.
Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?
Ең алдымен ескерткіштің киіз үй пішініне назар аударған жөн. Бұл — ұлттық шаңырақ, бірлік, туған жер және бейбіт өмір ұғымдарын біріктіретін символ.
Қара гранит материал ескерткішке салмақты әрі мемориалдық сипат береді. Бесбұрышты жұлдыз бен «1949–1991» жылдары Семей полигоны тарихындағы ауыр кезеңді нақты көрсетеді.
Жазудағы «құрмет пен тағзым» сөздері ескерткіштің негізгі идеясын ашады: бұл нысан — үнсіз қалған тарихқа, зардап шеккен азаматтарға және бейбіт өмір үшін жасалған адамдық таңдауына арналған тағзым орны.
Білесіз бе?
Семей ядролық сынақ полигоны 1949 жылы алғашқы ядролық жарылыстан кейін Кеңес Одағының негізгі сынақ алаңдарының біріне айналды.
1949–1991 жылдар аралығында Семей полигонында 11 мыңнан астам ақтөбелік азамат әскери борышын өтеген.
1991 жылғы 29 тамызда Семей ядролық сынақ полигоны жабылды. Кейін бұл дата халықаралық деңгейде ядролық сынақтарға қарсы күрес күні ретінде ерекше мәнге ие болды.
Ақтөбедегі бұл ескерткіш ядролық сынақтарға қатысқан және оның зардабын көрген азаматтардың есімін ұмыттырмауға арналған.
Картадан көру:
2GIS:
https://2gis.kz/kk/aktobe/geo/70030076325783347
Google Maps:
https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=50.315522,57.137754
Аудиогид мәтіні:
Сіз Ақтөбе қаласындағы Семей ядролық сынақ полигонынан зардап шеккен ақтөбелік ардагерлерге арналған ескерткіш-белгінің жанында тұрсыз.
Бұл ескерткіш 2020 жылы Бейбітшілік даңғылы мен Маресьев көшесінің қиылысында орнатылған. Ол Семей ядролық сынақ полигонында әскери борышын өтеп, радиациялық сынақтардың зардабын көрген ақтөбелік азаматтарға құрмет ретінде қойылды.
Семей ядролық полигоны — Қазақстан тарихындағы ең қасіретті орындардың бірі. 1949 жылдан бастап онда ядролық жарылыстар жасалып, оның зардабы адам денсаулығына, табиғатқа және тұтас ұрпақ тағдырына әсер етті. Осы полигонда 11 мыңнан астам ақтөбелік азамат қызмет атқарған.
Ескерткіш қара граниттен жасалған және киіз үй пішінінде орындалған. Киіз үй бейнесі туған жерді, шаңырақты, бейбіт өмірді және ұлттық бірлікті білдіреді. Ескерткіштегі «1949–1991» жылдары Семей полигонының қасіретті кезеңін еске салады.
Бұл орын — тек өткенді еске алу кеңістігі емес. Ол бүгінгі және келешек ұрпаққа бейбітшіліктің қадірін, ядролық қауіптің зардабын және адам өмірінің құндылығын түсіндіретін маңызды мемориалдық нысан.
Толығырақ оқу:
- ҚазАқпарат. Ақтөбеде Семей ядролық сынақ полигонынан зардап шеккендерге ескерткіш қойылды.
https://kaz.inform.kz/news/aktobede-semey-yadrolyk-synak-poligonynan-zardap-shekkenderge-eskertkish-koyyldy_a3719820/ - Ақтөбе газеті. Ядролық сынақтан зардап шеккен ардагерлерге ескерткіш орнатылды.
https://aqtobegazeti.kz/?p=94624 - Хабар. Ақтөбеде Семей ядролық сынақ полигонында зардап шеккен жандарға ескерткіш орнатылды.
https://khabar.kz/kk/news/kogam/129464-aktobede-semej-yadrolyk-synak-poligonynda-zardap-shekken-zhandarga-eskertkish-ornatyldy - 2GIS. Семей ядролық полигонының сынақтарынан зардап шеккен Ақтөбе ардагерлеріне арналған ескерткіш.
https://2gis.kz/kk/aktobe/geo/70030076325783347 - Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі. Семей ядролық сынақ полигонының жабылуының 30 жылдығына арналған материал.
https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-athens/press/article/details/60616?lang=en - CTBTO. International Day against Nuclear Tests, 29 August.
https://www.ctbto.org/news-and-events/news/international-day-against-nuclear-tests-29-august