Ескерткіштің түрі: Қала құрылысы және сәулет
Ескерткіштің мерзімі: XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басы.
Орналасқан жері: Әйтеке би ауданы, Талдық ауылынан шығысқа қарай 20 км.
Тарихи мәлімет: Қали Қарт кесенесі – Солтүстік-Арал маңы өңіріндегі далалық сәулет өнерінің ерекше үлгісі болып табылады.
Ескерткішті 1990 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің «Қазреставрация» ғылыми зерттеу экспедициясы зерттеген. Кесененің салыну тарихы туралы деректер белгісіз.
Ескерткіштің сипаттамасы: Мавзолей күйдірілген және шикі кірпіштерден қаланған, ақ бор аралас балшықпен сыланған. Кіреберіс дәлізінің бөлмесі күмбезделіп, орталық бөлменің күмбезі сына тәрізді қаланған. Мавзолей күмбезінің сырты трапеция тәрізді етіп күйген кірпішпен қапталған.
Кесененің биіктігі – 6,50 метр алты қырлы қабырғалардың қарама – қарсы арасы – 9,0 метр, тамбурдың ұзындығы (сыртқы өлшем бойынша) – 12,0 м.
Қали (Қарттың) кесенесі XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басында салынғанымен, оның сәулет құрылымында Солтүстік-Арал өңірінің дәстүрлі далалық сәулет өнерінің элементтері анық байқалады. Кесене алты қырлы және күмбезді, кіреберіс дәлізінің бөлмесі күмбезделіп жасалған, бұл исламдық мемориалдық сәулет дәстүрін көрсетеді. Мавзолейдің сыртқы қабырғалары ақ бор аралас балшықпен сыланған, ал трапеция тәрізді күйдірілген кірпішпен қапталған күмбезі заманауи сәулет элементтерімен үйлесіп тұр.
Қали Қарт кесенесі тек қана мемориалдық мақсатта ғана емес, сонымен қатар ауыл тұрғындары үшін рухани орталық ретінде де қызмет еткен. Мұндай кесенелер дәстүрлі қазақ қоғамында әлеуметтік мәртебені көрсетіп, жергілікті билер мен шешендердің шешімдері үшін жиі кездесетін орын болып саналған.
Сонымен қатар, кесененің зерттелуі оның конструкциялық ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. Мавзолейдің алты қырлы жоспары мен күмбез құрылымы Солтүстік Қазақстан мен Арал өңіріндегі сол кезең сәулет өнеріндегі ұқсас нысандармен салыстырғанда айрықша стильдік ерекшелікке ие екенін көрсетеді. Бұл сәулет ескерткіші өңірдің мәдени-тарихи ландшафтында маңызды рөл атқарады және қазіргі таңда ғылыми-зерттеу нысаны ретінде де құнды болып табылады.