Ескерткіштің түрі
Монументтік өнер құрылысы
Орнатылған жылы
1972 жыл
Орналасқан жері
Ақтөбе қаласы, Шернияз Жарылғасұлы көшесі, 53
Мүсінші / сәулетші
Мүсінші: А. Исаев
Сәулетші: И. Белоцерковский
Мәртебесі
Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
Картадан көру
2GIS: https://2gis.kz/kk/aktobe/geo/70030076157370497
Тарихи мәлімет
Әліби Тоқжанұлы Жангелдин — Қазақстан тарихындағы кеңестік кезеңмен байланысты мемлекет және қоғам қайраткері. Ол 1884 жылы дүниеге келіп, ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы саяси оқиғаларға белсенді қатысқан тұлғалардың бірі болды.
Жангелдин Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату және нығайту жолындағы қызметімен, Азамат соғысы кезеңіндегі қоғамдық-саяси белсенділігімен танылды. Кеңестік тарихи дәстүрде ол революциялық қозғалыс өкілдерінің бірі ретінде бағаланып, оның есімі Қазақстанның бірнеше өңіріндегі көшелер мен қоғамдық нысандарға берілді.
Ескерткіштің сипаттамасы
Ескерткіш-мүсін шойыннан құйылған. Әліби Жангелдин бас киімсіз, шинель киген күйде бейнеленген, шинельдің астынан әскери гимнастеркасының жағасы көрінеді.
Мүсіннің биіктігі — 1,20 метр. Ол төртбұрышты тұғырға орнатылған. Тұғыр сұр түсті гранит плиткалармен қапталған, биіктігі — 2,75 метр, ені — 0,89 метр. Тұғырда «Ә. Жанкелдин» деген жазу бар.
Ескерткіштің ашылуы
Ескерткіш 1972 жылы Ақтөбе қаласында орнатылды. Ашылу рәсімінің нақты күні туралы дерек ашық дереккөздерде көрсетілмеген.
Нысан кеңестік кезеңдегі тарихи тұлғаларды қалалық кеңістікте мемориалдық түрде бейнелеу дәстүрі аясында тұрғызылған.
Неге бұл ескерткіш маңызды?
Бұл ескерткіш Ақтөбе қаласының ХХ ғасырдағы мемориалдық кеңістігін сипаттайтын нысандардың бірі. Ол кеңестік дәуірдегі саяси тұлғаларды еске алу мәдениетін және сол кезеңнің қоғамдық-идеологиялық көзқарасын көрсетеді.
Монумент Әліби Жангелдиннің жеке тұлғасын ғана емес, Қазақстан тарихындағы күрделі саяси өзгерістер кезеңін де еске салады. Сондықтан ол қала тұрғындары мен қонақтары үшін тарихи жадтың бір бөлігі ретінде маңызды.
Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?
Ең алдымен, мүсіннің материалына назар аударған жөн: шойыннан жасалуы бейненің салмақтылығын, тұрақтылығын және қатал дәуірдің рухын білдіреді.
Шинель мен гимнастерка — Жангелдиннің революциялық кезеңмен және әскери-саяси қызметпен байланысын көрсететін негізгі көркемдік детальдар. Тұғырдың қарапайым әрі қатаң пішіні де кеңестік монументтік өнерге тән жинақылықты байқатады.
Білесіз бе?
Әліби Жангелдиннің есімі дереккөздерде әртүрлі нұсқада кездеседі: Жангелдин, Жанкелдин, орысша мәтіндерде Жангельдин немесе Джангильдин деп жазылады. Бұл — тарихи тұлға есімдерінің қазақ, орыс және кеңестік құжаттардағы әртүрлі транскрипциясымен байланысты.
Ақтөбедегі ескерткіш тұғырында «Ә. Жанкелдин» деген жазу сақталған, ал қазіргі ресми тізімдерде нысан «Ә. Жангелдин ескерткіш-мүсіні» деп беріледі.
Аудиогид
Сіз Ақтөбе қаласындағы Әліби Жангелдиннің ескерткіш-мүсінінің алдында тұрсыз.
Бұл ескерткіш 1972 жылы орнатылған және Қазақстан тарихындағы кеңестік кезеңмен байланысты саяси тұлғаның бейнесін көрсетеді. Әліби Жангелдин ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан мемлекет қайраткерлерінің бірі ретінде белгілі.
Мүсінде ол шинель киген, салмақты кейіпте бейнеленген. Бұл көркемдік шешім оның революциялық дәуірмен, саяси жауапкершілікпен және сол кезеңнің тарихи оқиғаларымен байланысын білдіреді.
Ескерткішке қарағанда бір ғана тұлғаның бейнесін емес, тұтас бір дәуірдің қоғамдық ойы мен тарихи жадын көруге болады.
Толығырақ оқу
Adilet.kz — Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі:
https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20C0007334
2GIS — картадағы орны:
https://2gis.kz/kk/aktobe/geo/70030076157370497
e-history.kz — Әліби Жангелдин туралы тарихи анықтама:
https://e-history.kz/kz/calendar/show/26501
Торғай музейі — Әліби Жангелдиннің өмірі мен қызметі туралы:
https://muzei-torgai.kz/novosti-kz/1211-zhangeldin-libi-to-zhan-ly.html